Чеськый язык

Чеськый язык
Čeština, Český jazyk
Говорить ся ним в	Чесько
Цалково говорцїв	12 міліонôв
Языкова родина	Індоевропска Балтіцько-славяньска Славяньска Западославяньска Чеськый язык
Сістема писаня	Латиніка (Чеськый алфавіт)
Офіціалный статус
Офіціалный язык в	Чесько ЕУ
Реґулованый	Чеськый языковый інштітут
Языковы коды
ISO 639-1	cs
ISO 639-2	ces/cze
ISO 639-3	ces
Чештіна

Чеськый язык (чеськ. čeština высловность: [ˈt͡ʃɛʃcɪna]) є западославяньскый язык, котрым ся бісїдує передовшыткым у Чеську. Бісїдує ним приближно 12 міліонôв людей на цілім світї. Чеськый язык є подобный і взаємно зрозумілый зо словенчінов, значно менше з польщінов, лужіцков сербчінов.

Історія

Чештіна ся розвинула на кôнцї 1. тісячроча зо западного говора праславянчіны. В прачеськôм періодї заховала дакотры праславяньскы знакы, такы як єры, носовы гласны, палаталізацію ці сістему четверых минулых часôв (аоріст, імперфект, перфект, плусквамперфект). Сесї знакы не пôзнїше 15. стороча поступно счезли (у вказанôм порядку).

Писомны памняткы з найстаршого періоду суть лем спорадічны. Читати і писати тоды знало векшинов лем духовенство. Функцію офіційного языка выконувала латінчіна, даколи старославянчіна. Першов чеськов писомнов памнятков суть два речіня з документу о заснованю літомеріцькой капітулы з 1057. року, котры суть очівидно май молоды, подля вшыткого аж з 12. стороча. Сесї речіня были писаны тзв. прімітівным правописом, котрый хосновав незмінену латиніку і про запис звукôв, котры были латинї чуджі (єдна буква могла обозначати веце звукôв).

В 14. сторочу чештіна проникла до літературы і сферы урядного контакту. Обявили ся першы чеськы писаны книгы. Подля рїшіня Карла IV. быв зробленый першый чеськый переклад Біблії. Хосновав ся діґрафный правопис. На переломї 14. і 15. сторôч ся обявила пропозіція о реформі правопису, котра ввела до чештіны вжываня діакрітічных знакôв. Пропаґатором той реформы быв Ян Гус, айбо не є ясно ці быв ай ї автором.

Великый розвиток чеськой писаной літературы ся став по вынаходжіню книгодрукованя в 16. сторочу. Як взор списовного языка ся довго хосновала тзв. краліцька Біблія. По поражцї ставового повстаня в 1620. роцї дошло до поступного упадку чеськой писаной літературы, котрый быв спрічіненый передовшыткым еміґраціёв чеськой некатолицькой інтеліґенції (Ян Амос Коменскый, Павел Странскый ітд.). Але і в тôй добі выходила чеська література, котра єднак пôдлїгала пріснôй цензурї. В 1627–1628. роках нїмецькый язык став другым урядным в Чехах і на Мораві і быв прирôвненый до чештіны (но фактічно вдяка політичному тиску дôстав бігом наступных сторôч верьх). Снага ввести нїмецькый язык як єднотный на вшыткых землях габсбурской монархії ся обявила у 18. сторочу (Марія Терезія, Йосиф II.). Была введена з практічных (скорше як націоналных) прічін. Не позераючі на тото ся вказала нереалнов, бо чеськоязычноє общество было великым і по стратї векшины земель понїмченой Сілезії мало в остатку Чеськой коруны над нїмецькоязычныма процентну перевагу. Зрушіня невольніцтва доволило пак на концю 18. стороча появлїня двиганя, означеного як народноє возроджіня.

Вдяка снагам народных будительôв была бігом 19. стороча знова пôднята уровень чеськой писаной літературы. А вдяка повинному школованю і высокôй ґрамотности общества списовный язык перестав быти завіслым од узкой верствы інтеліґенції. З рôзных спроб о кодифікації была наконець прията ґраматіка Йосифа Добровского, котра першыраз вышла в 1809. роцї. Обновлїню чеськой лексікы приспіло передовшыткым выданя пятидїлного Словника чесько-нїмецького (1830-1835) Йозефа Юнґманна. Розвила ся публіцістіка, красна література ся намагала наближыти ид жывому языку. Были одстранены дакотры зостаткы застарїтого правопису краліцькой Біблії. Списовна чештіна в тôй добі дôстала веце-менше днешню подобу.

Говоры

Говоры чештіны: 1 – чеська ґрупа (пôдґрупы: 1a – северовыходочеська, 1b – середнёчеська, 1c – югозападочеська, 1d – чеськоморавска), 2 – середнёморавска ґрупа, 3 – выходоморавска ґрупа, 4 – сілезьска ґрупа (4a – сілезьскоморавска пôдґрупа, 4b – сілезьскопольска пôдґрупа), 5 – говорово рôзнородны областї.

Головна статя: Говоры чештіны

Чештіна має много говорôв, котры суть векшинов взаємно зрозумілы. Пôд впливом медії а бісїдной чештіны ся роздїлы межи нима стирають. Чеськы говоры ся дїлять на 4 ґрупы:

• Чеська говорова ґрупа (з бісїднов чештінов як інтердіалектом)
• Середнёморавска говорова ґрупа (ганацька)
• Выходоморавска говорова ґрупа (моравскословеньска)
• Сілезьскы говоры

На погранічных землях, населеных перед 1945. роком Нїмцями, говоры суть рôзнородны.

Писмо

Головна статя: Чеськый алфавіт

Чештіна хоснує латиніку, доповнену діакрітічныма знаками і діґрафом ch, котрый ся поважує за самостатну букву.
Діакрітічный знак гачек (чеськ. háček, гачок) обозначає сычачї і мнягкы согласны, а кідь стоїть над гласнов e — мнягкость попереднёго согласного; обычайно буква ě одповідає старославяньскому ятю (ѣ). Довжень обозначає довгость гласных (над u іщі ся хоснує кружок, кідь походить з давного о). Буквы q, w і x ся хоснують лем в пожычках.

A a	Á á	B b	C c	Č č	D d	Ď ď
E e	É é	Ě ě	F f	G g	H h	Ch ch
I i	Í í	J j	K k	L l	M m	N n
Ň ň	O ó	P p	Q q	R r	Ř ř	S s
Š š	T t	Ť ť	U u	Ú ú	Ů ů	V v
W w	X x	Y y	Ý ý	Z z	Ž ž

Фонетіка і фонолоґія

Чештіна має 10 гласных фонем (5 куртых і 5 довгых), 27 согласных і 3 діфтонґы.

Монофтонґы

Высловность чеськых голосных.

Голосный	МФА	Правопис
Довгы гласны
/í/	/iː/	í, ý *
/ú/	/uː/	ú, ů *
/é/	/ɛː/	é
/ó/	/oː/	ó
/á/	/aː/	á
Курты гласны
/i/	/ɪ/	i, y *
/u/	/ʊ/	u
/e/	/ɛ/	e, ě *
/o/	/o/	o
/a/	/a/	a

^* Ґрафічноє роздїліня сих гласных в писмі є даноє історічныма прічінами і не має вплив на їх сучасну высловность.

Діфтонґы

В чештінї суть 3 двогласкы (діфтонґы):

/au/ [aʊ̯] (хоснує ся лем в чутєсловах і словах іншоязычного походжіня)

/eu/ [eʊ̯] (хоснує ся лем в словах іншоязычного походжіня)

/ou/ [oʊ̯]

Вшыткы сесї двогласкы суть падаючі, складовым в них є першый компонент, а другый є напôвгласным (нескладовым u). Споїня гласных ia, ie, ii, io, iu в словах іншоязычного походжіня за двогласкы ся не поважують, высловлюють ся з [j] межи гласныма ([ɪja, ɪjɛ, ɪjɪ, ɪjo, ɪju]).

Согласны

Місце артікулації →	Губны		Зубны		Заднёязычны		(Фарінґалны)
Способ артікулації ↓	Губно-губны	Губно-зубны	Переднёясновы	Заднёясновы	Переднёпôднебны	Заднёпôднебны	Голосівковы
Носовы	m	(ɱ)1	n		ɲ	(ŋ)2
Выбуховы	p b		t d		c ɟ	k ɡ3	(ʔ)4
Афрікаты			t͡s d͡z5	t͡ʃ d͡ʒ5
Фрікатівны		f6 v7	s z	ʃ ʒ		x8 (ɣ)9	ɦ910
Ховзаючі					j
Хриплячі			r r̝11
Боковы			l12

Вказати познамкы

¹ Така реалізація /m/ ся обычайно зъявляє перед губно-зубныма звуками (/f, v/), напр. в слові tramvaj.

² Така реалізація /n/ ся обычайно зъявляє перед заднёпôднебныма звуками (/k, g, x/), напр. в слові banka.

³ Як самостатна фонема /g/ ся стрїчає лем в пожыченых словах. В домашнїх словах [g] є звонков реалізаціёв /k/. Зачаточноє праславяньскоє /g/ ся в чештінї бігом 14. стороча змінило на /h/.

⁴ Раз ся не поважує за самостатну фонему. Вжываня в чештінї є факултатівноє. Высловность з разом ці без раза не мінить значіня слов. Раз не має діштінктівной функції.

Стары правила списовной высловности вымагали вжываня разу фурт, кідь ся склад зачінав голосным. Такым способом раз замінює хыблячій зачаток складу. В сучасности ся раз у высловности вжыває менше. Вжываня разу є подмінено головно реґіоналныма обычаями, мож уповісти, же в моравскôй высловности ся раз вжыває омного менше.

В сучаснôй чештінї раз выконує дві функції:

Обозначіня подїлу межи словами і частями зложеных слов. Обычайно ся вкладує межи двох гласных, котры вєдно двогласку не творять, напр. používat [po.ʔuʒi:vat], táta a máma [ta:ta ʔa ma:ma]; в словах, што ся зачінають гласным, оддїлює приназывник, напр. z okna [s ʔokna]; вкладує ся перед гласным в другôй части зложеного слова, напр. trojúhelník [troj.ʔu:ɦɛlɲi:k]. В такôй функції ся раз вжыває переважно в Чехах, на Мораві звычайнов высловность без разу, напр. [troju:ɦɛlɲi:k], [zokna]. Обидва варіанты высловности суть поважованы за справны.

Выдїленя. Раз може ся вжывати про выдїленя певного слова, высловность без разу обычайно є емотівно невтралнов.

В списовнôй высловности ся нїґда раз не вжыває в словах іншоязычного походжіня, в котрых є споїня двох гласных, напр. в слові koala.

⁵ Фонемы /ʒ/ і /ǯ/ ся в писмі позначають діґрафами <dz> і <dž>. Як самостатны фонемы ся сесї звукы стрїчають переважно в словах іншоязычного походжіня. В домашнїх словах суть звонкыма реалізаціямы фонем /c/ і /č/.

⁶ Як самостатна фонема /f/ ся в словах славяньского походжіня стрїчає лем винятково. Обычайно звук /f/ є глухов реалізаціёв /v/.

⁷ Звук /v/ пôдлїгає реґресівнôй асімілації по глухости, напр. vzpomínka [fspomiːŋka], айбо сама ї не запричінює, напр. svět [svjɛt]

⁸ В писмі ся обозначає діґрафом <ch>.

⁹ Глухоє заднёпôднебноє /x/ творить пару зо звонкым голосівковым /h/, хоць обидві приголосны ся одличають місцём утворїня. Носителї чують обидві як «заднї». Звонков реалізаціёв /x/ (напр., в споїнї abych byl) може быти голосівковоє [ɦ] ці заднёпôднебноє [ɣ]. Они суть вольны алофоны, їх вжываня є подмінено реґіоналныма обычаями.

¹⁰ Звонкоє /h/ є помірно шпеціфічноє про чештіну і дакотры славяньскы языкы (напр. словенчіну). У векшинї языкôв, котры мають /h/, сесь звук є глухый. Може пôдлїгати проґресівнôй асімілації по глухости, особливо в споїню /sh/, напр. shořet [sxor̩ɛt]. Сяка высловность є тіпічна в Чехах. На Мораві в сучасности екзістує реґресівна асімілація, [zɦor̩ɛt].

¹¹ Звук /ř/ є шпеціфічный про чештіну, правдоподобно ся в іншых языках не стрїчає. Має двоїту реалізацію, причôм звонкый варіант є основным, пôд вплывом окружіня согласных і на концю слова ся высловує глухо. Пôдлїгає як реґресівнôй (напр. přetvářka), так і проґресівнôй (напр. při) асімілації по глухости.

Характерізує ся май тїсным контактом языка з твердым пôднебям як /r/, вдяка чому набыває фрікатівного характеру. Має веце шуму, страчає властности соноры – не може стати в позіцію ядра складу. На роздїл од /r/, котроє ся характерізує 1–3 выразныма ударами языка, /ř/ має 3–5 меншых і скоршых ударôв. Уста суть при артікулації /ř/ помірно заокруглены.

¹² /l/ є єдиным боковым звуком в чештінї. При її высловлїню ся язык дотыкає алвеолы, притôм воздух проходить около бокôв языка.

До характерных знакôв чеськой высловности належать передовшыткым:

• опозіція гласных по довгости (довгый х куртый), независлой од притиску;
• опозіція согласных (окрем сонорôв і напôвгласных) по глухости-звонкости (s–z, t–d, p–b ітд.), асімілація по глухости-звонкости;
• страта звонкости в кôнцёвых позіціях (напр. led [lɛt]);
• фіксованый притиск на першôм складї.

Ґраматіка

Головна статя: Чеська ґраматіка

Чештіна є флектівный язык, котрый выражає сінтаксіс речіня з помочов флексій (склонёваня і часованя).

Части речі

В чештіні суть 10 частей речі, котры ся дїлять на змінны і незмінны:

• змінны
  • склонюють ся – назывникы, придавникы, містоназывникы, чісловникы
  • часують ся – часослова
• незмінны – присловникы, приназывникы, злучникы, часткы, чутєслова

Ґраматічный род

Чештіна выдїлює 3 ґраматічны роды, мужскый, женьскый і середнїй. Мужскый род ся дале дїлить на жывый і нежывый.

Чісло

Чештіна выдїлює два ґраматічных чісла: єднотне і множне. Окрем того ся при склонёваню стрїчають зостаткы двойного чісла.

Склонёваня

Чештіна має 7 падôв (номінатів, ґенітів, датів, акузатів, вокатів, локал, інштрументал), котры ся хоснують при склонёваню назывникôв, придавникôв, містоназывникôв і чісловникôв. Закладнов формов обычайно є номінатів єднотного чісла.

Часованя

Чеськы часослова мають 3 часы: минулый (претеріт), теперїшнїй (презенс) і будучій (футурум). Мають ай семантічну можность роздїліня одношіня до плынутя часу і завершености дїяня з помочов виду (аспекту). З сёго погляду ся дїлять на завершены і незавершены. Завершены слова не мають можность выразити притомность, їх притомны формы выражають будучность. Выдїляють ся 3 часословны способы: ознамовый (індікатів), условный (кондіціонал) і розказовый (імператів). Закладнов формов є інфінітів.

Порядок слов

Порядок слов є дуже вольный, рядить ся передовшыткым тзв. актуалным членїням речіня Закладный порядок слов є типу SVO (подмет–присудок–предмет).