Хто к нам з мечом прийде, од меча загыне!
„Хто к нам з мечом прийде, од меча загыне!“ (рос. Кто с мечом к нам придёт, от меча и погибнет!) є окрыленый выраз з історічного філму С. М. Ейзенштейна „Александер Невскый“; часто ся хыбно приписує староруському князю Александрови Ярославічови Невскому. Конечну верзію сценаря вытворив писатель П. А. Павленко за актівной участи режісера. Філм обсягує легко чітательну алеґорію: під псами рыцарями є Третїй райх а під Новґородьсков Русёв — Совєтьскый союз. Тота алеґорія ся хосновала як антінацістічна пропаґанда. В фіналї філму представитель тітулной ролї Н. К. Черкасов адресує выраз заятым нїмецькым рыцарям-крижакам. На конець філму тота фраза ся повторила в подобі тітулків. Патріотічный філм быв уведженый до кін 1. децембра 1938 року і здобыв сі цїлонародне узнаня. Зограв вызначну ролю при популарізації образу староруського князя. Предпокладать ся, же Павленко ся орьєнтовав на подобны реторічны выразы, котры мож найти в Євангелію, римскому выразу і речі Йосифа Сталіна.
Походжіня выразу і ёго вызнам
[едітовати | едітовати жрідло]Выраз „Хто к нам з мечом прийде, од меча загыне“ і ёму близкы варіанты ся часто приписують староруському князю Александрови Невскому, але в присвяченых му лїтописных жрїдлах ся тота фраза не споминать.[1]
Предпокладать ся, же тота фраза є алузіёв на цітат з Євангелія од Мафтея (Мт. 26:52): „Бо вшыткы, што беруть меч, мечом загынуть“.[2] Тоты слова высловив Ісус Хрістос, кедь мав быти заятый і одсудженый на поправу і єден з ёго учеників ся схопив збрани і снажив за своёго учітеля охранити перед навалов.[3][4] Далшым жрїдлом той фразы бы могли быти слова з Апокаліпсы Яна Теолоґа: „Хто веде до заятя, сам піде до заятя; хто забивать мечом, сам мусить быти забитый мечом. Ту є терпезливость і віра святых“ (Апокаліпса, 13:10).[5]
Тот выраз быв знамый уж в передєвангельскых часах і хосновав ся в старовікім Римі: Хто воює мечом, мечом вмерать — (лат. Qui gladio ferit, gladio perit).[3]
Історія взнику і шырїня
[едітовати | едітовати жрідло]Выраз ся обявив в філмі С. М. Ейзенштейна „Александер Невскый“ — совєтьскім умелецькім історічнім філмі о староруськім князї Александрови Невского, котрый 5. апріля 1242 здобыв перемогу в борьбы проти рыцарїв Лівоньского ордену на Чудьскім озерї. Філмовый епос належить до серії класічных совєтьскых історічных філмів з 30. років 20. стороча і є поважованый за єдно з найлїпшых дїл світовой філмовой класікы. Філм быв уведженый до кін 1. децембра 1938 року і здобыв сі цїлонародне узнаня. Зограв вызначну роля при популарізації образу староруського князя. Ейзенштейн вєдно з писателём П. А. Павленко вытворили дакілько верзій сценаря будучого філму. В третїй верзії сценаря Павленка і Ейзенштейна, опублікованой в 1938 роцї, звучіть „фраза Невского“ так: „— Ходьте і говорьте вшыткым в чуджіх країнах (краях), же Русь жыє. Най нас прийдуть навщівити без страху. Але як ку нам прийде дахто з мечом, загыне мечом. Там стоїть і буде стояти Руська земля!“.[6] В той верзії была заряджена до фінале філму Ейзенштейна, де єй высловлює Николай Черкасов, котрый грає тітулну роль. На концї філму тота фраза ся повторила в подобі тітулків, што підкреслює їх вызнам. Тоты слова зостали ай в новелї Павленка „Русь“, котра взникла на основі філму і ёго сценаря.[7]
Фразу з подобным посланём Сталін высловив 26. януара 1934 на 26. зъяздї ВКП(б),[8] де в своїм докладї говорив о Нїмецьку і Японьску:
русс. Мы стоим за мир и отстаиваем дело мира. Но мы не боимся угроз и готовы ответить ударом на удар поджигателей войны. Кто хочет мира и добивается деловых связей с нами, тот всегда найдёт у нас поддержку. А те, которые попытаются напасть на нашу страну, — получат сокрушительный отпор, чтобы впредь неповадно было им совать своё свиное рыло в наш советский огород. Такова наша внешняя политика.[9]
Подля нїмецького історіка Ф. Б. Шенка ключова реч Невского в епілоґу філму обсягує дакілько алузій і є передовшыткым „колажом“ слов Ісуса Хріста і Сталіновой речі.[8] Філм обсягує легко чітательну алеґорію: під псами рыцарями є Третїй райх а під Новґородьсков Русёв — Совєтьскый союз. Тото прирівнаня ся хосновало як антінацістічна пропаґанда перед Нїмецько-совєтьсков войнов і почас нёй.[5] Ейзенштейн при тій нагодї написав:
русс. Мы взяли исторический эпизод 13 века, когда предки сегодняшних фашистов, тевтонские и ливонские рыцари, развязывали систематическую борьбу для захвата и вторжения на Восток с целью порабощения славян и других национальностей в точности с таким же духом, как и фашистская Германия пытается это делать сегодня, с теми же самыми бешеными лозунгами и тем же самым фанатизмом.
Референції
[едітовати | едітовати жрідло]- ↑ Серов, 2005, с. 380.
- ↑ товм. Франтішек Крайняк, Осиф Кудзей (2025). Мт. 26:52. Святе письмо. Новый завіт в русиньскім языку.
- 1 2 Серов, 2005.
- ↑ Шенк, 2007, с. 330, 332.
- 1 2 МакКенна, 2013, с. 124.
- ↑ Павленко, Эйзенштейн, 1938, с. 75.
- ↑ Павленко, 1954, с. 225.
- 1 2 Шенк, 2007, с. 332.
- ↑ Сталин, 1934, с. 14.
Література
[едітовати | едітовати жрідло]- Кевин Дж. МакКенна. Послание из прошлого России: функция пословицы в классическом фильме Сергея Эйзенштейна «Александр Невский» // Rossica Antiqua. — 2013. — № 2 (8). — С. 105—108.
- Павленко П., Эйзенштейн С.. Александр Невский: киносценарий — М.: Госкиноиздат, 1938. — 80 с.
- Павленко П. А.. Александр Невский, киноповесть // Собрание сочинений в шести томах — М.: ГИХЛ, 1954.
- Серов В.. Энциклопедический словарь крылатых слов и выражений: Более 4000 статей — М.: Локид-Пресс, 2005. — 880 с. — ISBN 5-320-00323-4.
- Сталин.. Отчётный доклад товарища Сталина о работе ЦК ВКП(б) // XVII съезд Всесоюзной коммунистической партии (б). Стенографический отчёт — М.: Партиздат, 1934. — С. 8—36. — 717 с.
- Шенк Ф. Б.. Александр Невский в русской культурной памяти: святой, правитель, национальный герой (1263—2000) / Авторизованный пер. с нем. Елены Земсковой и Майи Лавринович — М.: Новое литературное обозрение, 2007. — 592 с. — ISBN 5-86793-506-X.