Універзалный Пудкарпатськый Русинськый Стандарт

Універзалный Пудкарпатськый Русинськый Стандарт (УПРС) — ґраматика русинського языка учинена Обществом про русинськый розвуй. Стандарт убєднує читавоє число норм и персоналных систем у дакулько удреґулованых норм. Ціль стандарта учинити русинськый язык май массовым и подобным на "народноє писмо".

Принципы

Принципом стандарта є то, што рішіня хосновати авадь єдну из можностий, авадь ушиткы нараз паралелно, цілком паде на пишучого. Области языка, не пописані у сьому стандартови и не удреґуловані ним, лишавут ся сугубо на розсуд, звычкы и языковый опыт пишучого. Сесе на думку автору дає максималну слободу и можность авадь діля реалізації свого назора на літературну форму русинського языка, авадь діля векшого удображіня особливостий рудного говора.

Стандарт удмітує старі принципы, гий:

• етимолоґічноє писаня и < е ги у словах день, теперь, челядь, бесіда, кедь, огень;
• писаня заперечної формы 3. особы єднины типирішнього часа дієслова быти окреме ги «не є»;
• писаня куртых форм уд єм тай ись окреме авадь из помужным символом (обычно – авадь): робила м, красна сь, спалам-м, добра-сь;
• писаня –ув у ґенетивови множины гикой хлопув, столув, вызорув;
• а подакотрі щи…

Алфавіт

Алфавіт хоснує повный набор буквий украйинського алфавіта з додаваньом буквы «Ы» тай опціоналної буквы «Ӱ». А также наводит латинічный варіант.

Кирилиця	Латиниця	Кирилиця	Латиниця	Кирилица	Латиниця
А	a	Б	b	В	v
Г	h	Ґ	g	Д	d
Е	e	Є	je	Ж	ž
З	z	И	i	І	ie
Ї	ji	Й	j	К	k
Л	l	М	m	Н	n
О	o	П	p	Р	r
С	s	Т	t	У	u
(Ӱ)	ö	Ф	f	Х	ch
Ц	c	Ч	č	Ш	š
Щ	šč	Ь	j	Ы	y
Ю	ju	Я	ja

Правила писаня буквий

1. Стандарт поволяє рузні рефлексы давньых О* тай Е*, мож писати через ‹У›: кунь, муст, хвуст; через ‹Ӱ›: кӱнь, мӱст, хвӱст тай «І» кінь, міст, хвіст. Хоть и никаня ОРР такоє, ож писмова форма русинського языка ся мусит базовати ийпен на діалектіх из рефлексом [у].
2. Фонема /а/ сперед звуком [ў], годна звучати подобно до /о/, тот переход не записує ся: правда, дав, гавкати, завтра.
3. Фонема /в/ у позиції сперед приголосныма зачинат звучати ги куртоє [у]. (У транскрипції сись звук ся позначат ги [ў]), айбо на письмови ся убстават ‹В›: повный, зеленов, бовт, ровта.
4. Зміна /ув/>/у/ на письмо ся не дає. Писати и у сякых тарфунках радно ‹УВ› (выйимка: фликсія родового выдмінка множины -у < *-ув (ґрафічно -у тай -ю), котра ся пише без кунцьового –в: нанкувськый, жидувськый, бізувно, реселюв, тиметув, вупити, вутця, вусям, вурвати, вувертка, знаву, дякуву, розумівут, янувар, фебрувар, Сервус! [нанкус’кый; жидус’кый; рисил’у, рисил’уў; тимету, тиметуў; бізуно; вупити, упити; вутця, утця; вус’ам, ус’ам; вурвати, урвати; вувертка, увертка; знаву, знау; дякуву, дякуу; розумівут, розуміут; янувар, януар; фебрувар, фебруар; сервус, серус].
5. Буква ‹Ґ› ся хоснує як у домашньых (и вдомашненых запозыченых) словах: мозґы, брызґати, лиґінь, біціґлі, віґан, аґац, анцуґ; так и у інтернаціоналных словах и власных назывках: мітинґ, інтеґрація, іґнор, Гааґа, Копенгаґен, Гамбурґ, ґаз, ґазета. Звук [ґ] у латинці ся записує ги ‹g›, звук [г] ги ‹h›.
6. Редукція фонем /е/ тай /и/ не дає ся у писмо, туй ся хоснує етимолоґічный принцип.
7. ‹И› годна стояти зачатку слова: игла, изробити, Иршава, имити, и.
8. ‹И› годна стояти по ‹Й›: стойит, тройити, крайина, стройити.
9. Буква ‹И› ся усе пише по ‹Ш, Щ, Ж, Ч›. Слова гикой ушитко, шити, жити, рішити, шия мавут двоякый выговор: через /и/ тай /ы/.
10. Буква ‹И› ся скоро ниґда не пише по ‹К, Ґ, Х, Г›. Выимками сут лем слова, де [и] по [к, ґ, х, г] ся появило позад закона реґресивної асимілації [и]<[е]: ги, гикой, огинь, легинькый, мнягкинькый.
11. Звук [и] ся часто появлят на зачаткови слова ги протеза, наприклад у дієсловах из прифіксом з-: изісти, изробити, изыйти; у слові изась, тай назывках варошу Иршава тай Ильвув.
12. Буква ‹І› ся пише на зачаткови слова лем у інтернаціоналных словах: історія, інтернет, інформація, ідия .
13. Буква ‹І› годна стояти, як и по твердым приголосным, так и по мнягкым.
14. Буква ‹Ї› буква позначат [йі], годна позначати й [йӱ].
15. Буква ‹І› все ся пише в суфіксах -ія, -іста/-ішта, -іня, -ій, -ів р.в. именнику множины тай м.в. тай д.в. прикметнику єднины.
16. Чужоє ‹І› ся передават так само ги ‹І›, а вто и на зачаткови слов: імпирія, політіка, інвестіція. По алвеоларных ‹Д, Т, З, С, Ц, Р› слобудно писати ай ‹И›: політика, лінґвістика, при тум выговорьовати сесі слова так само радно из через [і], сокотячи при тум твердость спередущого приголосного.
17. Буква ‹Л› все тверда сперед [н] тай [ш]: болниця, силный, холодилник, Калник, мелник, повелителный, а также булше, далше.
18. Тверда чужа ‹Л› ся передає все твердо: култура, реґулація, націоналный, асимілація, транслація, плус, резултат, популаризація.
19. Звук /у/ годен назачатку слова ся читати гий /в/, спозад чого сут рузні варіанты писаня: убы-вбы, уддати-вддати, убыйти-вбыйти, уна-вна, умліти-вмліти.
20. Прифікс о- має паралелну форму у-: омліти/умліти, окремый/укремый, обезцінити/убезцінити.
21. Буква ‹У› ся пише в особовы тай указовых заименниках ун, уна, уно, уни тай уто, ута, уті.
22. Прифіксы Уд- тай Уб- все ся пишут через ‹У›.
23. Букву ‹Ӱ› не радно писати у поєдных флексіях тай словах сперед ‹В›, котра закрыват собов склад: мів, свів, на нів, зелинів, столів, бівше (айбо при тому бӱлше).
24. Букву ‹Ӱ› не радно писати у прийменниках тай прифіксох пӱд, вӱд, радно хосновати пуд, уд/выд.
25. Прийменникы вуд/від/од на письмови сим стандартом поволині не сут.
26. Чужоє ‹Ü› [ü], наприклад, німицькоє вадь французькоє, передаєме через ‹Ӱ› (опціонално через ‹У›): дебӱт, Брӱсел, Жан-Лÿк Ґодар, Віктор Гӱґо.
27. Буква ‹Ы› годна ся писати по ‹К, Ґ, Х, Г›, айбо в ужанському діаликті годна ся читати гий /и/ .
28. Буква ‹Ы› ся не пише по ‹Ш, Ж, Ч, Щ›. Выйимка: Прикметникові кунцьовкы типа -ЫЙ, -ЫМА, -ЫМ, -ЫХ, -ЫВ фурт ся пишут из ‹Ы›, а то и по ‹Ш, Ж, Ч, Щ›, а по ‹Ь›: добрый, красных, червеныма, зеленым, теплыв (и теплов), природньый, синьый, горячый.
29. Буква ‹Ы› ся пише у формах дієслова “быти”: быти, быв, была, было, были, бых, бым, бысь, бысьме, бысьте.
30. Буква ‹Ы› ся пише у прифіксови ВЫ- (при паралелнум ВУ- у дакотрых контекстах): выпити, выйти, выдкы, вырвати, выбілити, выбор, вызур.
31. У трафунках, кой гія записати [й]+голосный по приголоснум не пишеме нич, айбо в даякых трафунках, кой тото ся удбывати на границі прифікса й корня поволяє ся писати апостроф:пять, пют, дивять, вєдно, зязати, з’язати; зєднати, з’єднати.
32. Комбінації ‹ДН›, ‹РЛ›, ‹ДЛ›, ‹ШТ›, ‹ЖД› годні ся читати гий [н:], [л:], [л:], [шч], [ждж] айбо на писмо тото ся не дає.
33. Чужоє [e:] передават ся ги ‹ИЙ›: ийпен, шпаргийт, ийзирь, мийтер, Рийґенсбурґ, айбо йсе не фунґує в уже вдомашненых словах гикой миреґовати, сеґінь, леґінь.
34. Чужоє вокалізованоє ‹S› слобудно передавати и через ‹С› и через ‹З›: вирсія/вирзія, філософія/філозофія, університет/універзітет, дискурс/дискурз, дискусія/дискузія.

Система писаня е < и

Звук /и/ ся убявлят и на позиціях етимолоґічного /е/. У припадах асимілації е > и буква ‹И› ся пише на місті етимолоґічного /е/ позад сякых принципу:

1. зміна е > и ся фурт дає на письмо у надголошенуй позиції: бисіда, чилядь, динь, огинь, малинькый, за ниї, сись, ачий, днись, забирь, принись, сліпиць;
2. зміна ся сокотить и у ненадголошенуй позиції, кідь у силнуй позиції ся проявлять лем уна: минí, (пор. на ми́‌ні) бисідовáти (пор. би́‌сіда), урядóвиць, службóвиць, хлóпиць (пор. купи́ць, туй ся провірят сам суфікс, и вто не мусит быти у парадиґмі лем конкретної лексемы);
3. зміна е > и ся дає на письмо у позиції такой сперед надголошеным складом, де пробігла зміна е > и, кідь у другых формах даного морфема у сюй позиції ся не проявлят чистый звук /е/: типирь, сиринча, айбо деревляный, очередь (пор. дерево, в очереди);
4. зміна е > и ся дає на письмо у сладах по надголошеному: учитиль, поширині, выділині, єрись;
5. зміна е > и ся не сокотить у ненадголошенуй позиції, кідь у другых формах даного морфема у сюй позиції ся проявлят чистый звук /е/, што ся не пуддават сякуй асимілації: (зели‌ні, зеленіти (пор. зеленый), сись, сеся, сесі, (пор. сесе), пери́йду, пери́біг, пери́бют, пересели́ниць (бо переселеный, передасти, перебрати);
6. зміна е > и ся не вказує на письмови у первому складі слова по /й/ (ґрафічно ‹Є›): єсь, єрись, у Ємині [йи́‌сь, йи́‌рись, у йи́‌мині]; айбо не у середині слув: кітайиць, індійиць;
7. у запозыченых и інтернаціоналных словах поволеный двоякый запис и з удбитям перезвука е > и позад принципу 1-6, так и з сокочіньом етимолоґічного ‹Е›: імийл/імейл, ґиній/ґеній, Билґія/Белґія, айбо рекомендованым є русинізованый варіант через ‹И›;
8. Выйимков сут имена, фамілії, корпоративні назвы, подакотрі топонімы, запозычині слова а т.д. При їх написаньови ся рекомендуєме придержовати покладати на традиції вадь своє особистоє языковоє чутя ци звычкы.

Морфолоґія

1. Радно хоснвати прифік вы-, опціонално мож ву-.
2. Суфікс -ОСТЬ ся годен читати ги [ост’, уст’, ӱст’, іст’].
3. Суфікс -ІРЬ ся хоснує на передачу чужых суфіксу -ER/-IER/-EUR/: бріґадірь, командірь, кавалірь, інженірь, касірь.
4. Поєдны именникы, што мавут кунцьовку -а (-я), сут чоловічого рода, животні, наприклад: староста, судя, популішта а имена з тыв кунцьовков: Юра, Ґийза. Выдмінювут ся сесі слова по парадиґмі жунського рода, з тыв лем розликов, же у формах давалного тай місного выдмінку єднины годни мати кунцьовку -ови: Юрови, судьови, старостови; а у формах орудного выдмінка єднины мавут флексію -ом: из Ґийзом, популіштом, старостом.
5. Мож хосновати флексії –ах тай –ам, айбо рекомендувут ся -ох тай -ім.
6. Флексія –ом у давалнум выдмінкови именнику чоловічого рода множины ся годна читати ги [ом, ум, ӱм, ім]: мотор – ид мотором [мотором, моторум, моторӱм, моторім].
7. У именнику, основа котрых ся кунчат на ‹К, Ґ, Х, Г›, сперед флексійов -і радно міняти послідньый звук основы – к > ц, г > з, х > с: на руці, на нозі, на мусі. Шак сесе ниє мусайным, формы без сиї алтернації мож писати: на рукі, на ногі, на мухі.
8. Именникы чоловічого рода не мавут якыхись особых форм знахідного выдмінка; його форма (як у єднині, так и у множині) спувпадат из формов родового выдмінка у именнику животных: вижу чоловіка, пса, чилядника, мацуру, дохтору; и з формов назывного выдмінка у именниках неживотных: вижу столы, моторы, оболокы…
9. У присвуйных прикметниках у множині н.в. радно хосновати лем кунцьовку -ы: сыновы, цильовы, мамины.
10. Розділ межи май крáсным и мáй красным дає ся надголосом.
11. Клітикы фурт тяготівут на зачаток фразы, айбо не сут на самум зачаткови.
12. – Постфікс -сь (-ись по приголосных), пише ся вєдно з основов: кымись, якоєсь, якыйись, яковись, якись (уд як), якісь (уд які);
13. – Прифікс да-: даякый, дашто, дакому;
14. – Часткы хоть, будь, варе (пишут ся окреме): хоть котрый, будь чий, варе якого.

Дієслова

1. На писмо дає ся зміна -ю- > -ву- у 1. ос. єднины тай 3. особі множины.
2. Доволіня обох варіанту кунцьовкы 3. особы – мнягкого -ть тай твердого -т.
3. Доволіня паралелного хоснованя многых форм гикой знаш/знаєш, дає/дават.
4. Дієслова гикой вижу, сижу, хожу ся выговорювут вареяко, через [ж] тай через [дж], айбо ся пишут через [ж]: вижу, хожу, сижу [вижу, видж’у; хожу, ходж’у; сижу, сидж’у].
5. Курті формы про єм, єсь/єс, єсьме/єсме, єсьте/єсте (-м, -сь/-с, сьме/сме, сьте/сте) годни ся хосновати, кой сепередущоє слово ся кунчат на голосный звук. И повні, и курті формы сут повноцінныма окремыма словами, и пуддавут ся єднакым ситактичным правилам, и пишут уни ся окреме: туй єм, там єс, красна єсь, готові сьме, змучині сме, добрі сьте, пяні сте. Выйимков сут лем формы 1. а 2. числа множины –м тай –сь/-с, котрі ся пишут уєдно зо спередущым словом: туйкым уже, ужем туйкы, добрыйсь чоловік, ныніс красна, краснас ныні.
6. Заперичіня у русинськум языкови ся творит помочов часткы не, котру з дієсловами радно писати окреме: не роблю, не быв, не ходит, не фунґувут, не знала, не віділи. Выйимков сут формы типирішнього часа дієслова «быти» (окрем формы «сут/суть»), там хоснує ся частка ни-, и радно ю з нима писати вєдно.
7. Заперечна форма 3. ос. єдн. годна мати и форму ніт: у хлопця ніт сестры, брата ніт дома.
8. Минулый час творит ся уд інфінітивної основы міняньом суфікса -ти на -в про чоловічый род єднины, -ла про жунськый род єднины, -ло про серидньый род єднины, -ли про множину (без специфікації рода), ай додаваньом редукованых авадь куртых форм типирішнього часа дієслова быти у 1. и 2. особ. У редукованых форм дієслова быти, котрі наохтема сут клітиками, ініціална ‹Є-› ся записує як ‹И-›: им, ись/ис, исьме/исме, исьте/исте.
9. Будучный час ся творит авадь флексійно уд дієслув доконаных, авадь аналітично уд діслув недоконаных. Аналітичный будучный час ся творит помочов дієслова быти авадь куртої формы дієслова ймити у формі будучного часу +смыслового дієслова у інфінітивови: буду робити, будеш ходити, буде писати, будеме читати, будете стояти, будут ладити, му ити, меш лежати, вести ме, меме їсти, чинити мете, мут уставати.
10. Умовный способ, авадь кондиціонал, творит ся помочов додаваня даколишньої аористової формы дієслова быти д смысловому дієсловови: спав бых, зробив бысь, пушли бысьм.
11. Формы умовного способа дієслова быти у складови спойок жебы, обы, абы пишут ся уєдно: жебысьте, обысьме, абысьте, абысьме.

Синтаксис

1. Клітикы роблят по правилу Вакернаґела: енклітикы, належачі д присудкови, снагавут ся заняти другоє місто у фразі, авадь місто на кунци первої тактової ґрупы фразы. Кідь ся у сюй позиції указує дакулько енклітик нараз, та уни творят єдиный блок, и енклітикы у сюм блокови сут читко пошорині по свойим читко становленым ранґум.
2. Клітикы не годні стояти на зачатку речиня.

Убновіня стандарта

Стандарт годен ся міняти за потребы.

У марцьови 2026 года ун ся убновив. Зміны:

1. Додав ся алтернативный варіант про суфікс -иць, типирь мож писати -ец
2. Добавило ся новоє правило про писаня асимілації е < и: зміна е > и ся не вказує на письмови у первому складі слова по /й/ (ґрафічно ‹Є›): єсь, єрись, у Ємині [йи́‌сь, йи́‌рись, у йи́‌мині]; айбо не у середині слув: кітайиць, індійиць;
3. Варіативность писаня: єсь/єс, ись/ис, єсьме/єсме...
4. Редуковані формы дієслова быти в минулому часі типирь записувут, гий ис(ь), им, ис(ь)ме.

Позерай втож

• Граматика Гарайды
• Русинськый язык