Піца
| Піца | |
|---|---|
| італ. Pizza | |
Піца з городинов (маслинами, паприґов и цибульов), порізана на вусям дарабув | |
| Филь | Боґач |
| Місто походжіня | Кампанія, Неапол, Італія |
| Головні інґредієнты | Кісто, мачанка (типово томатна), сыр (типово моцарела) |
Пі́ца (італ. pizza [ˈpittsa], по неаполськы [ˈpittsə]) є їдіня таліянської кухни, як правило плыскый боґач из кіста з пшеничної мукы, намащеный томатнов мачанков, присыпаный сыром и другыми інґредієнтами, спеченый при высокуй температурі и традиційно в шпорі на дрывах.
Термін „піца“ ся на письмі першый раз споминат у 997. році у латинськоязычнуй рукописи з варощика Ґаета в южнуй Італії на гатарі Кампанії.[1] Авторство сучасної верзії піцы часто приписувут наполітанському шефови Рафаеле Еспозіто в кунци 19. стороча.[2][3][4][5] У 2009. році неаполська піца была зареєстрована в Европськуй унії ги ґарантована традиційна особеность (TSG).[6] У 2017. році уміня неаполської піцы зайшло до исписа нематеріалної културної дідузнины ЮНЕСКО.[7]
Піца и єї варіанты тото єдно з майпопуларных їдінь у світі. Піца ся продає у вшылиякых ресторанах, у тум числі спеціалных закладах — піцеріях; чинит ся на доставку и ги стрітфуд.[8] Піца ся ай продає у продуктовых бовтах у замороженум виді у формі основы з кіста на печіня дома у бловдері. Челядника, котрый чинит піцу, называвут „піцайоло“.[9]
У Італії ся піца як правило подає цілов и їст ся вилков и ножом;[10][11] у неформалных обстоянях ї знавут розрізати и пак брати дарабчикы руками. Піца ся майчасто ріже на вусям дарабув.
У 2017. році світовый торг піцы обсяговав 128 міліардув америцькых доларув, из котрых 44 міліарды припадали на Споєні штаты Америкы и были поділені межи 76,000 америцькыми піцеріями.[12]
Етимолоґія
[едітовати | едітовати жрідло]Майстарым письмовым споминком слова „піца“ ся держит „Codex diplomaticus Caietanus“, нотаріалный латинськоязычный документ из варощика Ґаета, котрый товды быв ищи частьов Бізантської імперії.[13] У тексті ся пише, ож орендарь хыжі мав кажджый рук плотити єпископу Ґаетському duodecim pizze — дванадцятьма піцами — а щи свинськым плечом и почков на Руздво и дванадцятьма піцами тай паров курий на Пасху.[14]
Сут такі пропоновані варіанты етимолоґії:
- бізантськоє грецькоє и пузньолатинськоє pitta > pizza, пор. сучасну грецьку піту тай апулськоє и калабрійськоє (товды тото была провінція Бізантської імперії) pitta[15] — круглый плыскый хліб, печеный у шпорі при высокуй температурі и пораз їдженый из топінґами. Слово pitta походит авадь уд ст.-грец. πικτή pikte „ферментована выпічка“, котроє у латині стало picta, вадь уд ст.-грец. πίσσα pissa (аттичный грецькый: πίττα, pitta), „смола“,[16][17] вадь ст.-грец. πήτεα {{Lang|grc-Latn|pḗtea} „высівкы“ (πητίτης, pētítēs, „высівковый хліб“).[18]
- „Етимолоґічный словник таліянського языка“ выводит pizza уд діалектного pinza „щипці“ (сучасноє таліянськоє pinze). Оно у свою очерідь походит уд лат. pinsere „бити“.[19]
- уд ломбардського bizzo вадь pizzo, што значит дарабчик, котрый ся вміщує у рот, є скапчаноє из анґл. bit и bite, и было принесеноє в Італію у середині 6. стороча прийшлыми ланґобардами[1][20] Переход b→p мож обяснити верьхньонімецькым изсувом согласных; у сюм контексті ся удзначує, ож нїм. Imbiss значит „перекус“.
Варіації
[едітовати | едітовати жрідло]Варіацій піцы екзістує преповно: они ся удличавут начинков, крайчиками, методом прилажіня вадь ушыткыми трьома пунктами. Варіанты піцы ся часто называвут позад реґіона, де вни ся зачатково пошырили, особено у Сівернуй Америці (ги наприклад піца по нюйоркськы, анґл. New York–style pizza). Місні варіації піцы часто ставут символами реґіоналных кухнюв.
Исі исписы указувут подакотрі знамі варіації піцы:
| Подобенка | Назывка | Характерні інґредієнты | Походжіня | Першый спомин | Коментарі |
|---|---|---|---|---|---|
| Марінара (італ. Pizza marinara) | Томатный сос, оливковый олуй, ореґано, чеснок. Без сыра. | Неапол, Італія | 1734 | Єдна з майстарых варіацій неаполської піцы. | |
| Марґаріта (італ. Pizza margherita) | Парадичкы, моцарела, базілік. | Неапол, Італія | юній 1889 | Архетипна неаполська піца. | |
| Марінара (італ. Pizza marinara) | Артішокы, буженина, грибы, оливкы, парадичкы. | Рим, Лаціо, Італія | 1937 | Подабат на кватро стаджоні, айбо начинка переколочена, а не розділена. | |
| Кватро стаджоні/Чотыри сезоны (італ. Pizza quattro stagioni) | Артішокы, буженина, грибы, оливкы, парадичкы. | Кампанія, Італія | Начинкы удділені єдна уд другої по чотырьох секціях, што удкликує на чотыри поры року. | ||
| Кварто формаджі/Чотыри сыры (італ. Pizza quattro formaggi) | Чотыри филі сыра: моцарела, ґорґонзола, два другі залежат уд реґіона. | Лаціо, Італія | Походжіня не є ясно задокументованоє, айбо держит ся, ож она ся появила приближно на зачаткови 18. стороча.[21] | ||
| З морьопродуктами | Морьопродукты | Італія | Межи єї пудвидами сут піца ай фурті ді маре (італ. Pizza ai frutti di mare, букв. „піца з плодув моря“) без сыра и піца пескаторе (італ. Pizza pescatore, букв. рыбацька піца) из мушлями вадь каламарями. |
| Подобенка | Назывка | Характеристикы | Походжіня | Першый спомин |
|---|---|---|---|---|
| Калцоне (італ. calzone) | Закрыта піца, складена удвоє. | Неапол, Італія | ||
| Панцероті (італ. panzerotti) | Подабат на калцоне, лиш ся жарит, а не пече. | Апулія, Італія | ||
| Жарена піца (італ. pizza fritta) | Піца ся жарит в олою вмісто выпіканя. | Неапол, Італія | ||
| Піцета (італ. pizzetta) | Small pizza served as an hors d'oeuvre or snack. | Італія |
| Подобенка | Назывка | Характеристикы | Походжіня | Першый спомин |
|---|---|---|---|---|
| По каліфорнійськы (анґл. California-style pizza) | Нетрадиційні інґредієнты, особено вшылияка свіжа городина. | Каліфорнія, США | 1980 | |
| По каліфорнійськы (анґл. Chicago-style pizza), deep dish pizza (букв. „піца [вчинена] у глубокуй посудині“) | Пече ся у тепші з высокыми стінками и має грубый слуй начинкы; крайці пораз набивавут сыром авадь другыми інґредієнтами. | Чікаґо, США | дас 1940-і-і | |
| По колорадськы (анґл. Colorado-style pizza) | З характерными грубыми, плетеными крайцями, много соса и сыра. Традиційно ся продає на вагу и їст ся из медом. | Колорадо, США | 1973 | |
| По детройтськы (анґл. Detroit-style pizza) | Сыр доходит до крайцюв и карамелізує ся, докывувучи ся высокых стінок тяжкої прямокутної тепші, уд чого крайці ставут тверді и хрумтячі. | Детройт, США | 1946 | |
| По каліфорнійськы (анґл. New Haven–style pizza) | Тонкі крайці, характерна обугленусть на кістови. | Ню Гейвен, Конетікут, США | 1925 | |
| По нюйоркськы (анґл. New York–style pizza) | Вдухновлена неаполськов піца з характернов складувучыми ся при їдіньови крайцями. | Ню Йорк, США | Зачаток 1900-ых | |
| По сентлуїськы (анґл. St. Louis–style pizza) | Тонкі крайці, учинені без дружджув, што подабавут на крекер; як правило прилажує ся з сыром „Provel“ и ріже ся на квадратні дарабчикы. | Сент Луіс, Мізурі, США | 1945 | |
| По віндзорськы (анґл. Windsor-style pizza) | Порізькана пепероні и конзервовані грибы. | Віндзор, Канада | 1950-і |
Похожі їдіня
[едітовати | едітовати жрідло]- Калцоне и стромболі тото похожі їдіня, котрі ся часто чинят из кіста ги на піцу, котроє складувут удвоє (італ. calzone) вадь закручувут (stromboli) у нього начинку.
- Пінса тото низкокалорійна варіація піцы, на котру ся знає мастити сос по выпіканю.
- Фокача тото плыскый таліянськый хліб, котрый подабат по стильови тай текстурі на піцу и в подакотрых містах ся кличе pizza bianca, букв. „біла піца“.
Референції
[едітовати | едітовати жрідло]- 1 2 Maiden, Martin. Linguistic Wonders Series: Pizza is a German(ic) Word. http://www.yourdictionary.com/library/pizza.html.
- ↑ Naples at Table: Cooking in Campania. Harper Collins. 1998. с. 68. ISBN 9780060182618. https://archive.org/details/naplesattablecoo0000schw.
- ↑ Delizia!: The Epic History of the Italians and Their Food. 2008. с. 186. https://archive.org/details/deliziaepichisto0000dick_j9o8.
- ↑ Italian Baking Secrets. 2007. с. 99. https://archive.org/details/italianbakingsec00orsi.
- ↑ "Pizza Margherita: History and Recipe". ITALY Magazine. March 14, 2011. Archived from the original on February 7, 2013. Retrieved February 21, 2022.
- ↑ How to Make Neapolitan Pizza. La Cucina Italiana. June 16, 2020. https://www.lacucinaitaliana.com/italian-food/how-to-cook/how-to-make-neapolitan-pizza. [перевірено June 18, 2024].
- ↑ "Naples' pizza twirling wins Unesco 'intangible' status". The Guardian (in британский английский). London. Agence France-Presse. December 7, 2017. ISSN 0261-3077. Archived from the original on December 7, 2017. Retrieved December 7, 2017.
- ↑ Miller, Hanna (April–May 2006). American Pie. American Heritage. http://www.americanheritage.com/content/american-pie. [перевірено May 4, 2012].
- ↑ Doane, Seth (November 20, 2022). Bringing authentic Neapolitan pizza home. CBS News. https://www.cbsnews.com/news/bringing-authentic-neapolitan-pizza-home/.
- ↑ Naylor, Tony (September 6, 2019). "How to eat: Neapolitan-style pizza". The Guardian. London. Archived from the original on September 14, 2019. Retrieved September 20, 2019.
- ↑ Godoy, Maria (January 13, 2014). Italians To New Yorkers: 'Forkgate' Scandal? Fuhggedaboutit. The Salt, National Public Radio. https://www.npr.org/sections/thesalt/2014/01/13/262087618/italians-to-new-yorkers-forkgate-scandal-fuggedaboutit. [перевірено September 20, 2019].
- ↑ Hynum, Rick (December 2016). Pizza Power 2017 – A State of the Industry Report. http://www.pmq.com/December-2016/Pizza-Power-2017-A-State-of-the-Industry-Report/. [перевірено July 28, 2017].
- ↑ Miller, Keith (February 12, 2015). Was pizza not invented in Naples after all?. https://www.telegraph.co.uk/foodanddrink/foodanddrinknews/11408256/Was-pizza-not-invented-in-Naples-after-all.html. [перевірено January 11, 2025]. „Giuseppe Nocca of the Istituto Alberghiero di Formia claims that the "codex diplomaticus cajtanus" of 997 CE contains the first ever written use of the word, in a list of food to be supplied annually as a tithe to the archbishops of Gaeta by the tenants of a mill on the nearby river Garigliano.“
- ↑ Sorpresa: la parola "pizza" è nata a Gaeta. February 9, 2015. https://napoli.repubblica.it/cronaca/2015/02/09/news/sorpresa_la_parola_pizza_nata_a_gaeta-106914635/. [перевірено November 16, 2021].
- ↑ Babiniotis, Georgios (2005) (по el). Lexicology Centre. с. 1413. ISBN 978-960-86190-1-2.
- ↑ Pizza. Online Etymology Dictionary. http://www.etymonline.com/index.php?term=pizza. [перевірено June 5, 2009].
- ↑ Pissa, Liddell and Scott, "A Greek-English Lexicon, at Perseus. Perseus.tufts.edu. https://www.perseus.tufts.edu/cgi-bin/ptext?doc=Perseus%3Atext%3A1999.04.0057%3Aentry%3D%2383267. [перевірено June 5, 2009].
- ↑ Pizza. Dictionary.com. http://dictionary.reference.com/search?q=pizza&r=66. [перевірено June 5, 2009].
- ↑ "pizza" (Архівовано 21 фебруара 2022.), Online Etymology Dictionary.
- ↑ Pizza. Garzanti Linguistica. De Agostini Scuola Spa. http://www.garzantilinguistica.it/ricerca/?q=pizza. [перевірено January 31, 2014].
- ↑ La pizza 4 fromages : origines et recettes.. Restaurant le Quatre Vingt.. May 31, 2017. https://le80.fr/la-pizza-4-fromages-origines-et-recettes/. [перевірено December 10, 2023].