Давньоруськый язык
| Давньоруськый язык | |
|---|---|
| давньорус. рѹсьскъ ꙗзыкъ | |
 Лист из Радзівілової хронікы | |
| Region | Восточна Европа |
| Era | 7. вадь 8. стороча – 13. вадь 14. стороча[1][2] розвив ся в староросійськый и руськый (рутенськый) язык |
Індоевропські
| |
| Стара кирилиця | |
| Языковы коды | |
| ISO 639-3 | orv |
| Glottolog | oldr1238 |
Давньору́ськый язык (давньорус. рѹсьскъ ꙗзыкъ; білорус. старажытнаруская мова, рос. древнерусский язык,[3] укр. давньоруська мова) быв язык (авадь ґрупа діалектув), котрый хосновали восточні словяне уд 7. авадь 8. стороча до 13. авадь 14. стороча,[4] кой ун ся розділив на староросійськый и руськый (рутенськый) языкы.[5] Руськый/рутенськый ся в свою очерідь розвив у русинськый, украйинськый и білоруськый языкы.[6]
Фонолоґія
[едітовати | едітовати жрідло]Голосні
[едітовати | едітовати жрідло]
| |||||||||||||||||||||||||||||
| Передні | Задні | |||
|---|---|---|---|---|
| Неогублені | Огублені | |||
| Закрыті | Напружені | и /i/ | ꙑ /ɯ/ | у /u/ |
| Удкрыті | Розслаблені | е /e/ | о /ɔ/ | |
| Напружені | ѣ /eː/ | a /a/ | ||
Носові голосні /ѧ/ тай /ѫ/ золляли ся з /ꙗ/ тай /у/ удповідно на ранньому етапови (дас 10. стороча) — перед написаньом майранньых дожывшых рукописув. Май пак у 11–13. сторочах /ь/ тай /ъ/ („єры“) подаґде поупадовали, а подаґде (у „силных“ позиціях) ся вокалізовали в /е/ тай /о/ подля закона Гавліка.[7]
Приголосні
[едітовати | едітовати жрідло]| Губні | Зубні/
Алвеоларні |
Палаталні | Веларні | ||
|---|---|---|---|---|---|
| Носові | m | n | nʲ | ||
| Плозивні | глухі | p | t | k | |
| звункі | b | d | ɡ | ||
| Африкаты | глухі | t͡sʲ | t͡ɕ | ||
| звункі | |||||
| Фрикативы | глухі | s | ɕ, sʲ | x | |
| звункі | z | ʑ | |||
| Бокові | l | lʲ | |||
| Апроксиманты | ʋ | r | rʲ j | ||
Давньоруськый усокотив почти вшыткі приголосні прасловянського кроме палаталных плозивных *ť и *ď, котрі ся золляли з наявными фонемами /č/ тай /ž/ удповідно.[8]
Перед падіньом єрув (11–13. стороча) палаталізація приголосных была позиційнов (алофонічнов) перед передньыми голосными. Страта єрув вчинила палаталізацію контрастивнов, фонемнов рисов языка.[9]
Обща інформація
[едітовати | едітовати жрідло]
Давньоруськый язык быв наслідником прасловянського и всокотив многі з його рис. Ун розвив так звану плеофонію вадь повноголося, котроє стало вызначнов розлуков помежи нововывинутыми восточнословянськыми и другыми словянськыми бесідами. Наприклад ворошноє словянськоє *gȏrdъ в давньоруському ся стало городъ,[10] ворошноє словянськоє *melkò — давньорус. молоко,[11] ворошноє словянськоє *kòrva — давньорус. корова.[12] Другі словянські діалекты удличили ся метатезов ліквід (плавных) у закрытых складах *eRC тай *aRC (южно- тай западнословянські языкы) вадь лишивши їх домак без змін (ник. Метатеза ліквід и плеофонія у словянськых языках).
Позаяк до нашых днув дожыло мало письмовых памняток давньоруського языка, тяжко оцінити уровень його єдности. Никавучи на тото, як Кийовська Русь ся чинила многыми племенами тай кланами, годно быти, ож было ай много вшылиякых діалектув давньоруського языка. Айбо набизувно мож говорити лиш за языкы конкретных всокотившых ся рукописув. Дас на 1150. рук давньоруськый мав маймалу реґіоналну варіацію спомежи макродіалектув ворошного словянського.[13]
З часом давньоруськый ся розвив у дакулько май разных форм; по розпадови Кийовської Руси по 1100. році діалектна диференціація ся ускорила.[14] Реґіоналні языкы мож было розличити зачинавучи 12. вадь 13. сторочом.[15]
Подля російського лінґвішты Андрєя Залізняка до 14. вадь 15. стороча майчитава языкова розлука была не межи реґіонами днешньых Білоруси, Росії тай Украйины,[16] ай межи сіверозападом (коло сучасного Великого Новґорода тай Пскова) и центром (коло сучасных Кийова, Суздалі, Ростова, Москвы тай Білоруси) восточнословянськых територій.[17] Староновґородськый діалект того часу многым булше ся удличав уд централных восточнословянськых діалектув и другых словянськых языкув уцілови як у далшых сторочах.[18][19] За Залізняком російськый язык ся розвив ги злитя того діалекта з централными,[20] в тот час, як украйинськый и білоруськый были продовжіньом розвою централных діалектув восточных словян.[21]
Російськый лінґвішта Ґ. А. Хабурґаєв[22] и шор украйинськых лінґвіштув (Степан Смаль-Стоцькый, Иван Огієнко, Юрій Шевельов, Євген Тимченко, Всеволод Ганцов, Олена Курило) заперечувут єствованя єдного ворошного восточнословянського языка.[23] Подля них діалекты восточнословянськых племен розвили ся поступово з ворошного правословянського языка без проміжных етапув.[24]
По кунци „татарського ярма“ територія даколишньої Кийовської Руси была розділена помежи Великым княжством Литовськым и Великым княжством Московськым,[25] и в сих державах ся розвили дві окремі літературні традиції: рутенська на западі и російська на востоці.[26][27][28]
Літературный язык
[едітовати | едітовати жрідло]
Політична уніфікація реґіона в державу Кийовська Русь стала ся приближно за стороча до приятя християнства в 988. році тай установленя южнословянського староцерьковнословянського языка літурґійным и літературным. Из сього періода є мало документації в давньоруському языкови, и товдышньоє удношіня межи літературнов и говоренов бесідов тяжко ся дає дефіновати.[29]
У бізантськых жерелах дохристиянські восточні словяне ся споминавут писати — айбо попри дотычні археолоґічні находкы тай споминок за „черты и різы“ у монаха 10. стороча Чорноризця Храбра, котрыми писали давні словяне, точну природу їхньої письмової системы сперед кирилізаційов не знати.[30]
Як тото демонструвут церьковні написы в Новґороді, куртый час была у хоснованьови глаголиця, айбо доста скоро ї повнустю замінило кириличноє письмо.[31] Фраґменты берестяных грамот, найдені на розкопках у Новґородови, дали важный матеріал про зглядованя староновґородської бесіды, котра в тот час была щи практично цілком чиста уд вливу церьковнословянського языка. Знає ся ай ож товды у хоснованя зачали заходити позычкы тай калкы з бізантського грецького языка, а літературный язык зачав ся наближовати д восточнословянському.
Повість минулых літ
[едітовати | едітовати жрідло]„Повѣсть времѧньных лѣт“, дас 1110. рук, дараб из Лаврентіювського літописа (1377):
| Original | |
|---|---|
| По давньоруськы[32][33] | Се повѣсти времѧньных лѣт ‧ ѿкꙋдꙋ єсть пошла рꙋскаꙗ зем[л]ѧ ‧ кто въ києвѣ нача первѣє кнѧжит ‧ и ѿкꙋдꙋ рꙋскаꙗ землѧ стала єсть |~ |
| По російськы[34][35] | Вот повести минувших лет, откуда пошла русская земля, кто в Киеве стал первым княжить, и как возникла русская земля. |
| По украйинськы[36] | Повість минулих літ Нестора, чорноризця Феодосієвого монастиря Печерського, звідки пішла Руська земля, і хто в ній почав спершу княжити, як Руська земля постала. |
| По білоруськы[37] | Вось аповесці мінулых гадоў: адкуль пайшла руская зямля, хто ў Кіеве першым пачаў княжыць, і адкуль руская зямля паўстала. |
У сьому прикладі падіня єрув щи в процесі вадь уже ся стало: дакулько слув ся кунчавут на приголосный, напр. кнѧжит (← кънѧжити; сучасноє княжити). Из южнословянськых рис туй є времѧньнъıх (сучасноє минулых). Коректно ся хоснує перфект и аорист: єсть пошла (пушла), нача (начав).
Слово о полку Игореві
[едітовати | едітовати жрідло]„Слово о пълку Игоревѣ“, дас 1200. рук, из Псковського списка (15. стороча):
Не лѣпо ли ны бяшетъ братїє, начяти старыми словесы трудныхъ повѣстїй о пълку Игоревѣ, Игоря Святъславлича? Начати же ся тъй пѣсни по былинамъ сего времени, а не по замышленїю Бояню. Боянъ бо вѣщїй, аще кому хотяше пѣснь творити, то растѣкашется мыслію по древу, сѣрымъ вълкомъ по земли, шизымъ орломъ подъ облакы.[38]
Были припущеня, ож фраза „розтікати ся мысльов по дереву“ появила ся з недоброго прочитаня ориґіналного мысію (т. є. мышов), айбо и в рукописнуй копії 1790. року, и першому выданю 1800. року, як и в ушыткых далшых научных уданях, є ипен прочитаня мыслію.
Референції
[едітовати | едітовати жрідло]- ↑ SIL, 2022.
- ↑ Shevelov, 1984, section 1.
- ↑ Magocsi, 2010, с. 106.
- ↑ Shevelov, 1984, section 1: "Chronologically, Common Russian is considered by some to have existed from the 7th or 8th century to the 13th or 14th century (Aleksei Sobolevsky, Vatroslav Jagić, Fedot Filin, et al) and by others only to the 10th or 11th century (Oleksander Potebnia, Ahatanhel Krymsky, and, in part, Leonid Bulakhovsky)".
- ↑ Pugh, 1996, с. 2—3.
- ↑ Pugh, 1985, с. 53—60.
- ↑ Matthews, 2013, с. 112—114.
- ↑ Matthews, 2013, с. 114.
- ↑ Matthews, 2013, с. 115.
- ↑ Derksen, 2008, p. 178: "*gȏrdъ m. o (c) 'fortification, town' … E Ru. górod 'town, city', Gsg. góroda; Bel. hórad 'town, city', Gsg. hórada; Ukr. hórod 'town, city', Gsg. hóroda".
- ↑ Derksen, 2008, p. 307: "*melkò n. o (b) 'milk' … E Ru. molokó".
- ↑ Derksen, 2008, p. 236: "*kòrva f. ā (a) 'cow' … E Ru. koróva".
- ↑ Lunt, 2001, p. 184: "the Late Common Slavic of c1000 CE had four regional variants or macro dialects: NorthWest, SouthWest, SouthEast, NorthEast. . . . by c1150 . . . [East Slavic] was still a single language, with the weakest of local variations".
- ↑ Byram, Michael; Hu, Adelheid (26 June 2013) (по en). Routledge Encyclopedia of Language Teaching and Learning. Routledge. с. 601. ISBN 978-1-136-23554-2. https://books.google.com/books?id=vtmSLywH3i8C.
- ↑ Зализняк, 2012, section 111: "…ростовско-суздальско-рязанская языковая зона от киевско-черниговской ничем существенным в древности не отличалась. Различия возникли позднее, они датируются сравнительно недавним, по лингвистическим меркам, временем, начиная с XIV–XV вв […the Rostov-Suzdal-Ryazan language area did not significantly differ from the Kiev-Chernigov one. Distinctions emerged later, in a relatively recent, by linguistic standards, time, starting from the 14th–15th centuries]".
- ↑ Зализняк, 2012, section 88: "Северо-запад — это была территория Новгорода и Пскова, а остальная часть, которую можно назвать центральной, или центрально-восточной, или центрально-восточно-южной, включала одновременно территорию будущей Украины, значительную часть территории будущей Великороссии и территории Белоруссии … Существовал древненовгородский диалект в северо-западной части и некоторая более нам известная классическая форма древнерусского языка, объединявшая в равной степени Киев, Суздаль, Ростов, будущую Москву и территорию Белоруссии [The territory of Novgorod and Pskov was in the north-west, while the remaining part, which could either be called central, or central-eastern, or central-eastern-southern, comprised the territory of the future Ukraine, a substantial part of the future Great Russia, and the territory of Belarus … The Old Novgorodian dialect existed in the north-western part, while a somewhat more well-known classical variety of the Old Russian language united equally Kiev, Suzdal, Rostov, the future Moscow and the territory of Belarus]".
- ↑ Зализняк, 2012, section 82: "…черты новгородского диалекта, отличавшие его от других диалектов Древней Руси, ярче всего выражены не в позднее время, когда, казалось бы, они могли уже постепенно развиться, а в самый древний период […features of the Novgorodian dialect, which made it different from the other dialects of the Old Rus', were most pronounced not in later times, when they seemingly could have evolved, but in the oldest period]".
- ↑ Зализняк, 2012, section 92: "…северо-западная группа восточных славян представляет собой ветвь, которую следует считать отдельной уже на уровне праславянства […north-western group of the East Slavs is a branch that should be regarded as separate already in the Proto-Slavic period]".
- ↑ Зализняк, 2012, section 94: "…великорусская территория оказалась состоящей из двух частей, примерно одинаковых по значимости: северо-западная (новгородско-псковская) и центрально-восточная (Ростов, Суздаль, Владимир, Москва, Рязань) […the Great Russian territory happened to include two parts of approximately equal importance: the north-western one (Novgorod-Pskov) and the central-eastern-southern one (Rostov, Suzdal, Vladimir, Moscow, Ryazan)]".
- ↑ Зализняк, 2012, section 94: "…нынешняя Украина и Белоруссия — наследники центрально-восточно-южной зоны восточного славянства, более сходной в языковом отношении с западным и южным славянством […today's Ukraine and Belarus are successors of the central-eastern-southern area of the East Slavs, more linguistically similar to the West and South Slavs]".
- ↑ Khaburgaev, 2005, p. 418-437.
- ↑ Nimchuk, 2001.
- ↑ Shevelov, 1979.
- ↑ Chauhan, 2012.
- ↑ Kolodziejczyk, Dariusz (22 June 2011) (по en). The Crimean Khanate and Poland-Lithuania: International Diplomacy on the European Periphery (15th–18th Century), A Study of Peace Treaties Followed by an Annotated Edition of Relevant Documents. BRILL. с. 241. ISBN 978-90-04-21571-9. https://books.google.com/books?id=B-R5DwAAQBAJ.
- ↑ Woolhiser, Curt Fredric (1995) (по en). Polish and Belorussian Dialects in Contact: A Study in Linguistic Convergence. Indiana University. с. 90. https://books.google.com/books?id=lzYeAQAAMAAJ.
- ↑ Rhyne, George N.; Lazzerini, Edward J.; Adams, Bruce Friend (2003) (по en). The Supplement to The Modern Encyclopedia of Russian, Soviet and Eurasian History: Bashkir Autonomous Soviet Socialist Republic – Bugaev, Boris Nikolaevich. Academic International Press. с. 89. ISBN 978-0-87569-142-8. https://books.google.com/books?id=Y0tpAAAAMAAJ.
- ↑ Magocsi, Paul Robert (2015) (по en). With Their Backs to the Mountains: A History of Carpathian Rus' and Carpatho-Rusyns. Budapest: Central European University Press. с. 37, 40, 47–49. ISBN 978-615-5053-39-9.
- ↑ С. О. Висоцький (2001). Писемність. Освіта. (по uk). http://litopys.org.ua/istkult/ikult04.htm. [перевірено 2026-09-05].
- ↑ Vinokur, 1971, p. 27: "There are no extant Old Russian manuscripts written entirely in Glagolitic. There are however Russian Cyrillic manuscripts in which isolated words and lines in Glagolitic occur".
- ↑ RSL.
- ↑ Izbornyk2.
- ↑ NLR, section 1: "Вот повести минувших лет, откуда пошла русская земля, кто в Киеве стал первым княжить, и как возникла русская земля".
- ↑ BBM.
- ↑ LUL, section 1: "Повість минулих літ Нестора, чорноризця Феодосієвого монастиря Печерського, звідки пішла Руська земля, і хто в ній почав спершу княжити, як Руська земля постала".
- ↑ Karotki, 2004, p. 4: "Вось аповесці мінулых гадоў: адкуль пайшла руская зямля, хто ў Кіеве першым пачаў княжыць, і адкуль руская зямля паўстала".
- ↑ Izbornyk1.
Література
[едітовати | едітовати жрідло]- Повесть временных лет (по Russian). http://lib.pushkinskijdom.ru/Default.aspx?tabid=4869. [перевірено 2026-06-23].
- Old Russian. https://www.britannica.com/topic/Old-Russian. [перевірено 14 July 2022].
- Chauhan, Yamini (25 May 2012). Grand Principality of Moscow | medieval principality, Russia. https://www.britannica.com/topic/Grand-Principality-of-Moscow. [перевірено 2022-12-31].
- Karotki, Uladzimir (2004) (по be). Staražytnaja litaratura uschodnich slavian XI – XIII stahoddziaŭ. Grodno: GrSU. http://www.bsu.by/Cache/pdf/362473.pdf.
- Chisholm, Hugh, ред. (1911). Slavonic, Old. Slavonic, Old. 25 (11th ed.). Cambridge University Press. pp. 227–228. https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Slavonic,_Old.
- Cross, Samuel Hazzard; Sherbowitz-Wetzor, Olgerd P. (2012). The Russian Primary chronicle: Laurentian Text. Cambridge, MA: Mediaeval Academy of America. ISBN 978-0-915651-32-0. https://books.google.com/books?id=ynIJAQAAIAAJ&q=%22bygone+years%22.
- Derksen, Rick (2008). Etymological Dictionary of the Slavic Inherited Lexicon. Leiden-Boston: Koninklijke Brill NV. ISBN 978-90-04-15504-6. https://archive.org/details/EtymologicalDictionaryOfTheSlavicInheritedLexicon_201310.
- Дыбо, В. А.; Замятина, Г. И.; Николаев, С. Л. (1990). Булатова, Р. В.. ed (по Russian). Основы славянской акцентологии. Москва: Наука. ISBN 5-02-011011-6. https://inslav.ru/publication/dybo-v-zamyatina-g-i-nikolaev-s-l-osnovy-slavyanskoy-akcentologii-m-1990.
- Getka, Joanna, Moisiienko, Viktor, Na początku było Słowo… Od standardu mówionego do normy literackiej (Zarys genezy ukraińskiego języka literackiego) // Йоанна Ґетка, Віктор Мойсієнко, Спочатку було Слово… Від мовного узусу – до літературної норми (Нарис генези української літературної мови). Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2024, ISBN 978-83-235-6700-4, ISBN 978-83-235-6701-1 (pdf online)
- Getka, Joanna, Moisiienko, Viktor, Origins of the Ukrainian literary language in the context of the polish hypothesis on genesis polish literary language „Українська полоністика”, 17/2020 DOI: https://doi.org/10.35433/2220-4555.17.2020.fil-4
- СЛОВО О ПЛЪКУ ИГОРЕВѢ. Слово о полку Ігоревім. Слово о полку Игореве. http://izbornyk.org.ua/slovo/slovo.htm. [перевірено 2022-12-22].
- Лѣтопись по Лаврентьевскому списку (по Russian). http://litopys.org.ua/lavrlet/lavr01.htm.
- Хабургаев, Георгий Александрович (2005). Древнерусский язык (по Russian). Языки мира. Славянские языки. Moscow: Academia. с. 418–437. https://archive.org/details/iazykymyra/page/418/mode/1up.
- Krause, Todd B.; Slocum, Jonathan (2013). Old Russian Online, Series Introduction. University of Texas at Austin. https://lrc.la.utexas.edu/eieol/oruol. [перевірено 2022-12-25].
- Langston, Keith (2018). The documentation of Slavic. Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics. Walter de Gruyter GmbH & Co KG. с. 1397–1413. ISBN 978-3-11-054243-1. https://books.google.com/books?id=SuR8DwAAQBAJ&dq=%22The+language+of+the+oldest+texts+from+the+period+of+Kievan+Rus%22&pg=PA1397.
- Lotha, Gloria; Kuiper, Kathleen; Mahajan, Deepti; Shukla, Gaurav (13 September 2022). Ukrainian Language. https://www.britannica.com/topic/Ukrainian-language. [перевірено 2022-12-31].
- Повість минулих літ. http://www.ukrlib.com.ua/narod/printout.php?id=7&bookid=2.
- Lunt, Horace G. (2001). Old Church Slavonic Grammar (seventh ed.). Berlin: Mouton De Gruyter. с. 184. ISBN 3-11-016284-9.
- Magocsi, Paul Robert (2010). A history of Ukraine: the land and its peoples (2nd ed.). Toronto: University of Toronto press. ISBN 978-1-4426-4085-6.
- Minns, Ellis Hovell (1911). Slavs. in Chisholm, Hugh. Slavs. 25 (11th ed.). Cambridge University Press. pp. 228–237. https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Slavs.
- Laurentian Codex. 1377. https://expositions.nlr.ru/LaurentianCodex/_Project/page_Show.php?lang=en.
- Німчук, В. В. (2001). 9.1. Мова. in Смолій, В. А.. Історія української культури. 1. Київ: Наукова думка. http://litopys.org.ua/istkult/ikult01.htm. [перевірено 2022-12-25].
- Ostrowski, Donald (2018). Portraits of Medieval Eastern Europe, 900–1400. Christian Raffensperger. Abingdon, Oxon: Routledge. ISBN 978-1-315-20417-8. OCLC 994543451.
- Laurentian Codex. https://viewer.rsl.ru/ru/rsl01004161806?page=23&rotate=0&theme=white.
- Schenker, Alexander M. (1995). The Dawn of Slavic: An Introduction to Slavic Philology. New Haven / London: Yale University Press. ISBN 0-300-05846-2. https://archive.org/details/schenker.-the-dawn-of-slavic/mode/1up.
- Shevelov, George Yurii (1984). Common Russian. http://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CC%5CO%5CCommonRussian.htm. [перевірено 2022-12-25].
- Шевельов Юрій Володимирович (1979) (по en). A Historical Phonology of the Ukrainian Language. Historical Phonology of the Slavic Languages. Гайдельберг: Universitätsverlag C. Winter. Wikidata Q105081119. ISBN 3-533-02786-4.
- Shevelov, George Yurii (1963). History of the Ukrainian Language. in Kubijovyč, Volodymyr. Ukraine: A Concise Encyclopaedia. I. University of Toronto Press.
- Shevelov, George Yurii (1979) (по Ukrainian). Istorychna fonologiia ukrains'koi movy. Kharkiv: Acta (published 2000). http://www.litopys.org.ua/shevelov/shev.htm. [перевірено 2022-12-25].
- 639 Identifier Documentation: orv. SIL International (formerly known as the Summer Institute of Linguistics). 2022. https://iso639-3.sil.org/code/orv. [перевірено 25 December 2022].
- Simone, Lucas Ricardo (2018). "Uma breve introdução ao idioma eslavo oriental antigo" [A Brief Introduction to the Old East Slavic Language]. Slovo – Revista de Estudos em Eslavística (in Portuguese). 1 (1): 14–39.
{{cite journal}}: CS1 maint: unrecognized language (link) - Vinokur, G. O. (1971). Forsyth, James. ed. The Russian Language: A Brief History. Cambridge: Cambridge University. ISBN 0-521-07944-6. https://books.google.com/books?id=qi232E66QbQC.
- Ярцева, В. Н.; Арутюнова, Н. Д. (1990) (по Russian). Лингвистический энциклопедический словарь. Москва: Издательство «Советская энциклопедия», Институт языкознания Академии наук СССР. с. 143. ISBN 5-85270-031-2. OCLC 23704551.
- Зализняк, Андрей Анатольевич (2012). Об истории русского языка (по Russian). Mumi-Troll School. https://elementy.ru/nauchno-populyarnaya_biblioteka/431649/Ob_istorii_russkogo_yazyka. [перевірено 2022-12-25].
- Pugh, Stefan M. (1985). "The Ruthenian Language of Meletij Smotryc'kyj: Phonology". Harvard Ukrainian Studies. 9 (1/2): 53–60. JSTOR 41036132.
- Bermel, Neil (1 January 1997) (по en). Context and the Lexicon in the Development of Russian Aspect. University of California Press. ISBN 978-0-520-09812-1. https://books.google.com/books?id=hIzbAkw1SOwC.
- Fortson, Benjamin W. (7 September 2011) (по en). Indo-European Language and Culture: An Introduction. John Wiley & Sons. ISBN 978-1-4443-5968-8. https://books.google.com/books?id=bSxHgej4tKMC.
- Pugh, Stefan M. (1996). Testament to Ruthenian: A Linguistic Analysis of the Smotryc'kyj Variant. Cambridge, Mass.: Harvard University Press. ISBN 978-0-916458-75-1. https://books.google.com/books?id=-hWBAAAAIAAJ.
- Matthews, W. K. (2013). The structure and development of Russian (First paperback ed.). Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-1-107-61939-5.